تولید کتاب های الفباآموز محدود به چند دهه اخیر نیست. تولید این گونه کتاب ها پیشینه ای طولانی در جهان و ایران دارد. در ایران" از میان نخستین الفباآموزهای تصویری میتوان به کتاب «الف و بای مصور» مفتاح الملک (١٢۶۴ش.)، تصویرگر میرزا عباس نقاش، اشاره کرد که با کمک تصویر الفبا را به کودکان آموزش می دهد"(قایینی، ١٣٩٠، ٣۴١).
با آغاز فعالیت کانون پروش فکری در ایران، تولید انواع کتاب های کودک در ایران رشد یافت. در این دوره تصویرگران نه تنها در حوزه ادبیات داستانی بلکه در زمینه های مختلف به خلق اثر می پرداختند. یکی از بهترین نمونه کتاب های کار شده در این دوران کتاب الفباآموز دو جلدی آ اول الفباست، اثر نورالدین زرین کلک است. این کتاب به لحاظ ریتم ساده و دلنشین شعرها و هم چنین خلاقیت به کار رفته در تصاویر، اثری منحصر به فرد محسوب می شود.
از جمله دیگر کتاب هایی که در این دوره در کانون تولید شده و به عنوان کتاب الفبا کاربرد دارد، کتاب مازن است. در این کتاب صفحات به شکل افقی و به طور مساوی تقسیم شده اند و در بخش بالایی صفحه بخش بالای پیکر یک حیوان کار شده و در بخش پایین، پایین آن پیکره. با ورق زدن صفحات بخش بالایی بدن یک حیوان درست بر روی بخش پایینی حیوانی دیگر قرار می گیرد و به این شکل یک حیوان تخیلی پدید می آید. تصویرگر همچنین با نوشتن حروف اول اسم هر حیوان در بخش بالایی و حروف پایانی اسم در بخش پایینی، با ترکیب اسم های دو حیوان، واژگانی ترکیبی و خلاقانه آفریده است.
نتیجه گیری
در مجموعه حاضر، ما با اثری شایان توجه رو بهرو هستیم که در آن متن و تصویر به عنوان دو عنصر مکمل، در کنار هم، همنشین شدهاند. در این مجموعه، متن وتصویر در استای عملکرد کتاب به عنوان یک مجموعه الفباآموز هماهنگ با یکدیگر پیش رفتهاند. مهم ترین ویژگی این مجموعه جامع بودن آن است، به شکلی که در این مجموعه مؤلف نه تنها به تفضیل به مباحث تئوری مورد نیاز والدین مربیان در ارتباط با موضوع آموزش الفبا به کودکان پرداخته، بلکه در بخش آموزشی کتاب از دو گونه ادبی شعر و داستان بهرهگرفته و همچنین تمرین هایی را نیز برای کودکان ارائه کرده است.
از جمله ویژگی هایی که در تصاویر این کتاب به کار بسته شده میتوان به، استفاده از پالت رنگی محدود، بهرهگیری از فرمهای ساده و به دور از جزئیات پردازی، پرهیز از کلیشه های تصویری و بهرهگیری از سفیدخوانی اشاره کرد. تصاویر مربوط به بخش های داستانی کتاب، همگی شخصیت محور هستند و در تمامی تصاویر از استفاده از عناصر غیر بیانگر پرهیز شده است. تصاویر این مجموعه مانند تصاویر دیگر کتاب های تصویری از نقش بسیار مهمی در ایجاد پیوند با مخاطب و بیان داده های متن برخوردار هستند. در مجموعه این کتاب ها، تصویرگر توانسته به خوبی و با شناخت عملکرد کتاب به عنوان الفباآموز، تصاویری را خلق کند که در عین سادگی و پرهیز از جزئیاتپردازی، فضای کودکانهای را تصویر کرده و همراستا با اهداف آموزشی کتاب عمل میکنند.
منابع:
١- قزل ایاغ، ثریا، ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ١٣٨٣.
٢- قایینی، زهره، تصویرگری کتابهای کودکان، تهران: مؤسسهی فرهنگی هنری پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، ١٣٩٠.
٣- نورتن، دانا، شناخت ادبیات کودکان: گونهها و کاربردها از روزن چشم کودک، ترجمهی منصوره راعی [و دیگران]، جلد دوم، تهران: قلمرو، ١٣٨٢.
در حال حاضر بیش از بیست هزار عنوان کتاب در موضوعات مختلف در این مجموعه موجود می باشد.